(Phần 1)

Mấy ngày qua, mình cùng nhóm làm phim của công ty, chạy qua El Paso quay một số phóng sự ngắn về miền đất này. Những câu chuyện vùng biên, tình hình thành phố sau vụ xả súng, đời sống của người Việt tại El Paso… Mình xin kể lai rai đôi điều ba chuyện, trước khi mấy cuốn phim được hình thành…

Ấn tượng cũng như kỷ niệm của mình về El Paso, tất thảy nằm trong cuốn sách và bộ phim cùng tên No country for old men. Mình đã coi đi coi lại bộ phim này trên mười lần. Và dẫn mấy câu cuối cùng trong tiểu thuyết gốc của Comac McCathy làm đề từ cho một cuốn sách của mình.
Miền đất ấy, như ám chỉ của tác giả tiểu thuyết, không có ai già nổi ở đó hết, vì tất thảy đã chết từ khi còn trẻ, bởi tội ác, loạn lạc…

No country for old men

Trong các bộ phim cao bồi Viễn Tây xưa, hiếm phim nào không từng nhắc tới El Paso. Đó là tụ điểm của những tay giang hồ bất hảo, của những sát thủ lẩn trốn luật pháp, của các băng đảng buôn lậu, buôn ma túy xuyên quốc gia.
Với địa thế vùng biên, hợp thành bởi hai quốc gia Mỹ và Mexico- đồng thời, phía Mỹ là biên giới của hai tiểu bang Texas và New Mexico. El Paso nằm giữa sa mạc khô cằn, cùng những dãy núi đầy cỏ cháy, xương rồng, gai nhọn…

Hất từ El Paso về phía Tây, biên giới Mỹ- Mexico được chia thành những đoạn thẳng, nhưng kể từ El Paso hất về phía đông, biên giới này được phân định bằng con sông nổi tiếng Rio Grande. Dòng sông bắt nguồn từ cao nguyên Colorado, đổ ra vịnh Mexico, với chiều dài hơn ba ngàn km. Rio Grande ghi dấu hàng vạn cuộc vượt biên đau đớn của cư dân Châu Mỹ Latin vào Mỹ Quốc, mà gần đây nhất là vụ hai cha con người El Sanvador chết đuối khi vượt biên qua con sông này, vào tháng 6 năm 2019.
Ấn tượng về El Paso lại càng dữ dội hơn nữa, vào tháng Tám năm ngoái, vụ xả súng tại siêu thị Walmart đã cướp đi sinh mạng của 22 người, bởi một nghi phạm đến từ… thành phố khác. Mình sẽ kể thêm về vụ này ở phần sau.
Không hiểu sao, từ rất lâu rồi, ấn tượng sâu sắc của mình về nước Mỹ không phải là những thành phố khổng lồ, những cánh rừng xanh biếc, những đồng bằng bao la… mà mình lại rất thích, rất mê vùng sa mạc. Mình đã coi hàng trăm bộ phim Mỹ, nhưng luôn lùng tìm những bộ phim có bối cảnh sa mạc để coi. Và khi đọc tiểu thuyết cũng vậy, mình cực kỳ mê Comac McCathy, ông là một trong những tác giả lớn nhất của văn học Mỹ hiện nay, nhưng hơn thế, ông luôn viết về vùng sa mạc phía nam.

Trong các bộ phim cũng như tiểu thuyết ấy luôn có hình ảnh những con người cô đơn, hoang dã, lì lợm, nhưng vô cùng hào sảng, khao khát tự do… Một người một ngựa, họ băng qua sa mạc cằn khốc, ngày đội nắng cháy da, đêm đốt lửa ngồi nhìn lên bầu trời thăm thẳm. Những con người lì lợm, bất khuất ấy đã góp phần hình thành lịch sử nước Mỹ, tính cách người Mỹ- cũng có thể đã đủ lâu để gọi là dân tộc tính.
Trong mơ ước của mình, từ rất nhiều năm trước, khi còn ở Việt Nam, đó là được lái xe băng qua sa mạc Mỹ. Nơi có những trạm xăng nằm lẻ loi xa vắng giữa mênh mông trời đất; những dãy motel (lữ quán) hắt heo đèn sáng đêm đêm- mang nhiểu ẩn họa hơn là ấm áp… Và lạnh gáy hơn thế nữa là mấy tay tài xế xe truck bí ẩn, lầm lì, bước xuống từ những cỗ xe khổng lồ trong ánh sáng thanh vắng hắt ra từ mấy trạm xăng… Đó chính là cảm giác của cung đường từ Houston qua El Paso.

Sa mạc El Paso

Tốc độ tối đa theo quy định khi chạy xe trên phần lớn cung đường này là 80 miles/h (130 km). Tuy nhiên, với dân… cao bồi sa mạc, họ thường đạp lên tới 90- 100 miles ở những đoạn đường vắng, nhất là từ khi GPS và Google Maps có chức năng… báo cảnh sát phía trước.
Nhiều bạn nói, rất chán khi lái xe qua sa mạc, vì cảnh trí quá đơn điệu. Nhưng với kẻ mang trong mình chút ít dòng máu… chăn trâu, có thể coi như gần với chăn bò (cowboy), mình như đang trở về… tiền kiếp hoang dã. Xe lượn giữa những ngọn núi vàng rực, bầu trời trên đầu cao xanh chới với. Những tảng mây vĩ đại cuồn cuộn nối tới mờ xa. Thi thoảng một cơn mưa hùng vĩ trút những thác nước khổng lồ nối trời và đất… Ôi chao, lồng ngực mình như muốn nổ tung vì sướng!

Quãng đường gần 800 miles (gần 1300 km, bằng từ Sài Gòn ra Hà Tĩnh), theo tính toán của Google Maps, nếu chạy liên tục sẽ mất 10 giờ 45 phút (trung bình 125 km/h). Mình nuốt nó trong gần 12 tiếng, kể cả các chặng nghỉ và ăn trưa.
Và El Paso đón mình với cảm giác… bình an không tưởng. Thật vô cùng bất ngờ, khi tìm kiếm thông tin từ Google, kể từ năm 1997 đến nay, El Paso luôn được xếp hạng là một trong những thành phố an toàn nhất nước Mỹ, với tỉ lệ tội phạm rất thấp, cùng nhiều chỉ số an toàn khác…
Người dân ở hầu hết các thành phố khác trên đất Mỹ đã quen với những thảm cỏ xanh mướt trước sân nhà, những tán rừng rợp bóng, khi đến El Paso hẳn sẽ sốc với cái nắng như dựng đứng cả mặt đất lên. Nhiệt độ ban ngày vào mùa Hè ở El Paso thường xuyên duy trì trên 100 độ F, tức khoảng xấp xỉ 40 độ C. Nằm chính giữa nội địa Bắc Mỹ, tính theo cả 4 hướng, những cơn gió đại dương thổi vào đến đây đã bị mài kiệt hơi nước, nên cây cỏ trở nên cằn cỗi. Khi khoan xuống mặt sa mạc, khả năng… đụng dầu thô sẽ cao hơn đụng nước.

Quả vậy, nếu bạn mở bản đồ Google Maps, để ở chế độ vệ tinh (satellite), rọi xuống vùng miền Tây Texas, bạn sẽ thấy những đốm trắng li ti, liên kết theo mạng lưới, như thể một bảng vi mạch máy tính. Mỗi cái đốm trắng ấy chính là một giếng dầu, nếu phóng lớn hết cỡ. (Hình dưới).
Việc đầu tiên khi đến El Paso, tụi mình ghé siêu thị kiếm… thịt bò, măng tây đem về nướng, lai rai cùng bia lạnh sau cả ngày lái xe. Những miếng bò… vạm vỡ, bự hơn bàn tay xòe ra, dày chừng lóng tay, cắn vô có cảm giác nó tan trong miệng vì mềm, ngọt nhức nhối. Giá thịt bò cũng như thực phẩm ở El Paso, hay hầu hết nước Mỹ, có thể nói tóm một câu, hình như… rẻ hơn ở Việt Nam. Bằng chứng, bò, gà, heo… Mỹ nhập qua Việt Nam, với tầng tầng chi phí, vậy mà vẫn mềm hơn giá trong nước.
Một đêm qua đi với đống thịt bò trong bụng, rất ư… phản khoa học. Bởi vậy dân Mỹ béo phì hàng loạt cũng chẳng có chi lạ!

Tác giả trên sa mạc El Paso

Sáng hôm sau, tụi mình đem “đồ nghề” ra trạm biên giới. Tuy nhiên trước đó phải ghé Starbucks, mần một ly theo tập quán Sài Gòn. “Sáng dậy phải có ly cà phê, điếu thuốc lá”. Nhưng điều này chỉ đúng một nửa. Toàn bộ hệ thống Starbucks trên đất Mỹ đã… cấm hút thuốc cả trong quán cũng như khuôn viên sân vườn bên ngoài. Muốn phì phèo, xin mời… đi cho khuất mũi những người khác ngồi trong quán. Nhà văn Orhan Pamuk từng viết trong ký sự đi Mỹ: Ở New York chỉ có hai loại người, loại không hút thuốc và loại hút thuốc. Dân hút thuốc đang ngày càng bị “kỳ thị” trên hầu khắp đất Mỹ, chứ chẳng riêng New York!

Nhâm nhi ly cà phê, mình bỗng nhớ một bài từng viết trước đây: Ở một đất nước không trồng được hột cà phê nào, nhưng hệ thống quán cà phê của họ phủ khắp thế giới, với lợi nhuận khổng lồ. Nhấp một miếng cà phê vào, hoàn toàn yên tâm đó là cà phê thật. Đặc biệt, để đáp ứng như cầu mọi sắc dân, Starbucks giờ đây đã có những ly cà phê mang khẩu vị cực kỳ giống cà phê… vỉa hè Việt Nam, đậm quắn lưỡi! Trong khi đó, một đất nước khác, trồng bạt ngàn cà phê, nhưng đời sống của những người tạo ra nó lại vô cùng bấp bênh. Còn người uống cà phê, mua cà phê, hoàn toàn không dám khẳng định mình đang được uống một ly cà phê thật(!)

Trong khi chờ cà phê được mang ra, mình chú ý một người đàn ông dáng vẻ có phần… hoang dại, xốc xếch, ngồi một mình trong quán. Ban đầu mình tưởng ông ta đang nói chuyện qua điện thoại, nhưng ngó kỹ hơn mới phát hiện ông ta… nói một mình!

Tác giả và ông già cựu binh Mỹ

Sau khi thấy đám Á Châu ngồi bàn kế bên, ông ta bỗng quay qua, bắt chuyện: Gốc các bạn ở quốc gia nào? Sau khi nghe đáp, Việt Nam, mặt ông ta rạng lên, giọng nói hoàn toàn không có vẻ gì là “tửng” như cái cách độc thoại vừa đây: Tui là cựu binh Hoa Kỳ, từng đóng quân nhiều năm ở Pleiku và Bình Định. Và ông ta bắt đầu tung nhiều câu, nhiều từ… tiếng Việt, khiến tụi mình choáng váng. Thậm chí ông còn phân biệt được phương ngữ, âm hưởng mỗi từ qua từng vùng miền Trung- Nam Việt và so sánh chúng với tiếng Pháp, tiếng Hoa, tiếng Nhật… Có vẻ quãng thời gian dù đã lùi xa hơn nửa thế kỷ vẫn không che nổi ký ức sống động của ông. Và ông là một người có trí tuệ hết sức đáng nể!

Quá thú vị, nhưng không khỏi chạnh lòng, khi cả nhóm mình đều có cảm giác, ông ta mang hội chứng sang chấn tâm lý hậu chiến và hiện đang rơi vào tình thế homeless- không nhà cửa. Tuy nhiên, khi đưa một khoản tiền tặng ông mua đồ uống, cũng như mời ông một ly cà phê, ông cảm ơn, từ chối và nói, có chuyện phải đi, ông có gia đình và vợ con ở thành phố này. Mình xin chụp cùng ông một tấm hình (bên dưới). Ông vui vẻ nhận lời, sau đó bắt tay từng người, rời quán. Mình nhìn theo dáng đi cúi gập bởi cái lưng còng của ông, chang chang dưới nắng, lòng quặn lại: Ôi, những người lính ấy, giá giờ đây họ vẫn còn ở… Cam Ranh…

Hết kỳ 1