(Tiếp theo kỳ trước)

Nguyễn Danh Lam

Rời Starbucks, tụi mình trực chỉ hướng cổng qua biên giới, cách đó chỉ ít phút lái xe. Câu chuyện về vùng biên, về người nhập cư, về bức tường “huyền thoại” liên quan rất nhiều tới chính trị và bao chuyện bàn cãi… giờ đây hiển hiện trước mắt mình.
Ngay kề cổng qua biên giới là một bảo tàng nhỏ nằm trong công viên khá xanh tốt so với tổng thể El Paso. Bảo tàng mang tên Chamizal National Memorial, nơi lưu giữ những hiện vật của quá trình ký kết văn bản hợp tác giữa Mỹ và Mexico năm 1963. Tụi mình chọn đậu xe trong bảo tàng này để có thể nhìn trọn cổng qua biên giới. Nếu các bạn tới El Paso, muốn có góc quan sát tốt về cổng qua biên giới, nên đến chỗ này. Thêm nữa, tụi mình còn có “âm mưu” dùng khuôn viên rộng của công viên để… thả flycam, quay từ trên trời xuống vùng cổng biên giới . Nhưng ngay lập tức “âm mưu” này bị dập tắt. Sóng từ flycam thông báo, đây là vùng… cấm bay.

Phía trước bảo tàng Chamizal National Memorial

Ông hướng dẫn viên bảo tàng là một người Mỹ gốc Mexico- sắc dân này chiếm tới 90% dân số El Paso, rất nhiệt tình trả lời phỏng vấn, cho tụi mình quay phim và kể đủ thứ về vùng biên giới này.
Theo hướng tay chỉ của ông, trong hình dưới đây, hẳn ai cũng thấy đó là bức tường biên giới. Nó khá thấp so với hình dung của nhiều người. Tuy nhiên đó là đoạn tường chạy qua đô thị, nơi có rất ít người vượt biên dám trèo qua, ở những vùng hoang vắng, nó cao hơn rất nhiều. “Bức tường này mới chỉ hình thành cách đây 3 tháng, theo sắc lệnh của tổng thống Trump. Hơn 3 tháng về trước, chiều chiều tôi có thể chạy ra dòng Rio Grande, bơi vài vòng. Giờ có bức tường thì chịu thua rồi”.

Mình để ý thấy bóng một cô gái, ngồi lẻ loi trên chiếc ghế dưới tán cây, giữa thảm cỏ xanh, sau lưng là bức tường. Ông hướng dẫn viên nói: À, đây là một học sinh trốn học, nhà ở bên kia biên giới…
Và câu chuyện dẫn tới một sự việc mà báo chí từng đăng tải: Có rất nhiều người vượt biên trái phép từ Mexico vào Mỹ đã kịp sinh những đứa con trên đất Mỹ. Theo hiến pháp Hoa Kỳ, những đứa trẻ sinh ra trên đất Mỹ nghiễm nhiên là công dân Mỹ, được học hành miễn phí tại Mỹ. Tuy nhiên, sau khi sinh ra những đứa trẻ này, ba mẹ chúng bị bắt trong những đợt truy quét dân nhập cư lậu. Họ bị trục xuất về bên kia biên giới. Những đứa trẻ phải sống cùng ba mẹ ở bên kia biên giới, nhưng vẫn muốn thụ hưởng nền giáo dục Mỹ- mà chúng là công dân. Vì vậy, cứ mỗi sáng, từ 3 đến 4 giờ, có khoảng 400 đứa trẻ, riêng tại El Paso, đi bộ rời nhà từ phía Mexico, nhập cảnh vào Hoa Kỳ, vô trường học. Sau khi tan học, lúc 4 giờ chiều, chúng lại đi bộ về nhà ở bên kia biên giới. Một nỗ lực lớn lao, chỉ để học trường Mỹ, dù chúng hoàn toàn có thể theo học những ngôi trường ngay sát nhà. Cô gái cô đơn trong tấm hình mình chụp dưới đây là một trong số những đứa trẻ ấy. Tuy nhiên bữa nay cô ta… trốn học ra công viên ngồi, chờ tới 4 giờ chiều sẽ về nhà cùng những đứa đang ngồi trong lớp.

Cô gái gốc Mexico ngồi dưới tàng cây, sau lưng là bức tường biên giới. Ảnh của tác giả


Mình bước tới sát hàng rào, nơi có trạm gác phía Hoa Kỳ. Bên trái trạm gác là đất Mỹ, bên phải trạm gác, ngay trước mặt mình là vùng đệm, người và xe coi như đã rời đất Mỹ. Dòng xe từ phía Mỹ qua Mexico (làn phía gần mình) được kiểm soát rất nhanh, nên lướt ào ào. Ngược lại, dòng xe từ phía Mexico vào Mỹ (làn phía trong, xa mình) bị kiểm soát kỹ lưỡng, nên dồn ứ cả hàng dài dằng dặc. Muốn ra khỏi Mỹ, rất dễ! Còn muốn vào Mỹ, hơi… mệt! Cho dù từ một đất nước không hề tệ như Mexico! Nhân đây mình nói thêm, Mexico là nền kinh tế lớn thứ 15 thế giới, trên cả Ả Rập Saudi, Thụy Sĩ, Hà Lan… (số liệu của IMF năm 2018). Thu nhập trung bình đầu người (GDP) gần 20 ngàn đô. Và hẳn nhiên, với số người gốc Mexico ngập tràn lãnh thổ Mỹ, điện thoại, internet kết nối dễ dàng, mọi thông tin về miền đất bên này không thể là những thông tin bị thổi phồng, hay “ảo tưởng miền đất hứa”. Sự chênh lệch về mọi mặt là có thực, vì thế dòng người vượt biên bất chấp hiểm nguy vẫn cứ mãi dài ra…

Tác giả (bên phải) và nhóm bạn ở vùng El Paso

Sau khi rời khu cổng qua biên giới, tụi mình đến một trong những địa điểm có thể coi như… nặng nề nhất hành trình. Nơi mà ngày 3 tháng 8 mới vừa đây, một sát thủ, đã xả súng vào những khách hàng tại siêu thị Walmart- El Paso, ngay trong ngày mua sắm mùa tựu trường.

Mọi việc còn đang trong quá trình điều tra, nên ngoài những thông tin mà báo chí đã đăng, mình cũng chẳng thể nói gì hơn về nghi phạm này, chỉ biết hắn không phải người ở El Paso mà đến từ Dallas, một thành phố khác thuộc Texas, cách El Paso hơn một ngàn cây số về phía đông bắc. Nghi phạm hành động hết sức lạnh lùng, thậm chí còn đeo cả dụng cụ bảo vệ tai… Thêm một chi tiết cắc cớ nhỏ, khẩu súng mà hắn sử dụng trong vụ thảm sát là AK.47. Vụ thảm sát thêm một lần nữa gây nên tranh cãi dữ dội về vấn đề vấn để sử dụng súng khá tự do tại Mỹ. Mình đã có một bài viết về vấn đề này trước đây.

Vụ xả súng giết 22 người tại Walmart El Paso ngày 3/8/2019

Các thảm họa khác thuộc về thiên nhiên, hay tai nạn… thường mang tính chu kỳ, hoặc gián đoạn. Nhưng thảm họa kiểu xả súng lại mang tính kích động dây chuyền. Các sát thủ có thể “lấy cảm hứng” từ nhau. Thí dụ, tên sát nhân xả súng ở New Zealand khai đã “lấy cảm hứng” từ gã sát thủ xả súng tại Na Uy. Gã xả súng ở El Paso, lại “lấy cảm hứng” từ tên ở New Zealand… Chính vì vậy, nhiều người dân ở El Paso đã có một số ngày sau vụ xả súng không dám ra đường, vì biết đâu “vẫn còn những thằng điên khác đang ở ngoài kia”…
Trước khi đến, nghe phong thanh, siêu thị này đã mở cửa trở lại, nhưng thực tế, tụi mình phải lái xe lòng vòng một lúc lâu, vì mọi ngả đường vào siêu thị vẫn bị rào chắn, để phục vụ điều tra, cũng như siêu thị cần sửa chữa. Hướng tiếp cận gần nhất là sau lưng siêu thị. Nơi chính quyền và người dân đã thiết lập riêng một con đường dài khoảng 400 mét, làm con đường tưởng niệm. Xe cảnh sát vẫn đậu bên đường, hướng dẫn người đến viếng và giữ an ninh quanh khu vực.

Khi tụi mình đến nơi, nhiệt độ trong ngày cùng bức xạ mặt đường đang lúc cao nhất, khoảng 40 độ C, nhưng cả con đường vẫn có rất đông người đến viếng. Mùi nến cháy gợi sự tang tóc bao trùm cả khu vực. Dưới mặt đường những vũng sáp nến nâu đen chảy ngoằn ngoèo, tạo những liên tưởng hết sức ớn lạnh. Bước vô một đám tang nào đó, hẳn ai cũng cảm nhận được không khí nặng nề, u uất. Huống hồ đây là “đám tang” chung của 22 người, ngay cạnh nơi họ bị sát hại một cách bất ngờ và… đẫm máu theo nghĩa đen. Cái chết của họ khiến cả thế giới rúng động.

Tưởng niệm những nạn nhân vụ xả súng El Paso. Ảnh của tác giả

Nhiều nhất vẫn là hoa, tuy nhiên còn hàng ngàn vật phẩm tưởng niệm khác được mọi người đưa tới. Những bức tranh, những tấm thiệp, những cây thập giá, những chú gấu bông, những câu nhắn gởi trên một miếng bìa cứng… Nhưng nổi bật lên tất cả, cũng như được nhắn gởi nhiều nhất là câu slogan ELPASOSTRONG.

Đây là câu slogan được treo dày đặc khắp El Paso trong những ngày này. Chúng có mặt trên những tấm bảng quảng cáo lớn dọc xa lộ, chúng hiện diện khắp các khu thương xá, hoặc chúng có thể được viết vội vã trên một bờ tường nào đó. Một cách chơi chữ khá đa tầng, với nghĩa gốc là “El Paso hãy mạnh mẽ lên”, nhưng vì kết hợp thêm chữ SO từ địa danh El Paso phía trước, nó mang tính nhấn mạnh.

ELPASOSTRONG! Ảnh của tác giả

Và nhìn kỹ hơn, ở chính giữa các ký tự tạo thành chữ SOS- như một lời cấp báo của bộ phận những người chống việc sử dụng súng tự do.
Những bóng người chầm chậm bước dọc con đường tang tóc. Nhiều người cúi đầu, nhiều người khóc, có cả người quỳ gối mặc niệm trước bảng tên các nạn nhân. Theo số liệu thống kê, số người thiệt mạng trong vụ thảm sát này là 22. Tuy nhiên, không như “dự tính”, nhắm vào những người gốc Mexico của hung thủ, trong số 22 cái tên có những cái tên rặt Mỹ. Mình nghe nói có cả nạn nhân gốc Đức và Do Thái.

Thực sự, như mình đã nói ngay ở phần đầu, El Paso hiện tại đã lột xác diệu kỳ từ một thành phố đầy bất an, xấu xí của những thập niên trước. Giữa hàng trăm, hàng ngàn thành phố Mỹ, El Paso mười mấy năm trời luôn lọt vào bảng xếp hạng những thành phố an toàn nhất. Đường sá El Paso rất gọn gàng, sạch sẽ, ngăn nắp… Tụi mình đã phỏng vấn rất nhiều người dân, gốc Việt cũng như gốc Latin, họ đều khẳng định, cho tới khi xảy ra vụ xả súng, ở El Paso hiếm khi nghe nói về một vụ cướp, từ khu vực công cộng đến các khu dân cư đều hết sức bình an… Vì vậy vụ xả súng chính là một cú sốc kinh hoàng đối với người dân El Paso.
(còn tiếp)

Nguyễn Danh Lam