In the Ghetto – Bài hát không bao giờ cũ của Elvis Presley

Trong những ngày nhiều người sôi sục xuống đường, đấu tranh và cả đập phá, hôi của… tại không ít thành phố Mỹ, có lẽ cũng nên thử nghe một giải thích về nguồn gốc sâu xa của cuộc khủng hoảng này từ ca khúc “In the Ghetto” của Mac Davis qua giọng hát của Elvis Presley, “ra mắt” năm 1969.
Bài hát kể lại một câu chuyện từ “khu ổ chuột khép kín” của người da màu tại Chicago.

Trong mùa đông tuyết lạnh – Chicago khét tiếng là lạnh “thấu xương”, một người mẹ khóc một cách tuyệt vọng khi vừa hạ sanh một em bé, mà, đối với người mẹ ấy đó là “một cái miệng đói ăn” bà không muốn có thêm nữa.
Đến đây, tác giả bài hát đặt vấn đề: hoặc giúp đỡ hoặc bé con đó “một ngày nào đó sẽ trở thành một thanh niên giận dữ” – gọi là “hận đời” cũng được – sau khi – trong cảnh túng đói – đã lớn lên, lang thang trên hè phố, học “chôm chỉa”, học đánh đấm trong khu ổ chuột cách ly (ghetto) của mình.
Người mẹ khóc vì nhìn thấy trước hậu vận con mình: một đêm lạnh lẽo với một khẩu súng đã mua, cậu ta muốn thoát ra khỏi cảnh nghèo đói đó, đi trộm một chiếc xe hơi, chạy trốn, song không chạy được xa, không ra khỏi được khu ổ chuột.
Đám đông quây quanh thi thể một chàng trai nổi giận, mặt úp xuống đất, khẩu súng trong tay… Thêm một bé khác chào đời…
Lại một đứa bé mũi thò lò hôm nay chạy chơi, ngày mai đi chôm chỉa, tiếp nối cái vòng luẩn quẩn ấy. Bài hát đặt một câu hỏi cho tất cả mọi người: “Hãy nhìn nhau và bản thân đi, có phải chúng ta đui quá chừng không, để không nhìn thấy gì cả, và ngoảnh đầu ngó chỗ khác”?
51 năm trước, Elvis Presley – một thanh niên da trắng, đã chọn hát lên bài này (ca sĩ Việt Nam Tuấn Ngọc cũng hát rất hay bài này).
Tiếng đàn guitar đệm mở đầu “nẩy lên” kiểu như đoạn mở đầu của Suspicious Minds – một bài hát cùng thời (cũng của Elvis), song chậm hơn.
Giọng hát của Elvis Presley không “điệu đà” như qua các bài hát mùi mẫn khác, mà chỉ đơn sơ như muốn thuật lại sự việc. Lắng nghe, sẽ thấy Elvis cùng nhạc đệm thể hiện mấy chữ “and his mama cries” (người mẹ cậu ta khóc) buồn bã như thế nào sau khi thằng bé đã chết.
Xã hội Mỹ của Elvis liệu đã có nghe – hiểu, cho dù bài này cũng đã được xếp hạng 3 Billboard Hot 100? Có lẽ không nghe hiểu lắm, không bằng ở một số xã hội khác, như Úc, Bỉ, Đức, Na Uy, New Zealand, Tây Ban Nha… – nơi ca khúc này đứng nhất suốt.
Chắc là chẳng mấy người nghe, kể cả những người làm chính trị lớn nhỏ. Thế cho nên mới có những bạo loạn, đập phá hôi của “tự do” như trong những tuần trước, những hành vi mà trong tận cùng chỉ là những cố gắng thoát ra khỏi cái ghetto của ngày hôm nay?

Đám cháy trong một khu ở Los Angeles, 1965

Vần chính trong bài hát, vần [aiz] trong “As the snow flies”, “and his mama cries” tạo một cảm giác bàng bạc. Không biết có phải do cảm xúc không, song khi nghe Elvis hát cụm từ “and his mama cries” ở cuối, có cảm giác như Elvis muốn nhẹ nhàng thuật lại câu chuyện chớ không giận dữ hét lớn…
Có cảm giác như Elvis khi hát bài này đã chọn cách hát nhẹ nhàng đúng tinh thần bất bạo động của mục sư Martin Luther King.
Quả là ông có đưa ra nhận xét: “Bạo loạn là ngôn ngữ của những người chưa từng được lắng nghe”, song chủ trương của ông chính là: “Bóng tối không thể xua đuổi được bóng tối; chỉ có ánh sáng mới làm được điều đó. Ghét không thể loại bỏ sự ghét bỏ; chỉ có tình yêu mới làm được điều đó”.
51 năm đã trôi qua, câu chuyện những người mẹ khóc con, vì sinh ra mà không nuôi nổi, không có điều kiện cho con thành người, vẫn còn tiếp tục. Không chỉ ở Mỹ, mà ở mọi nơi.

FB Điệu Chi

“Khu tự trị Seattle” và Sinh nhật dượng Trump

Bữa nay xin bàn lai rai về “khu tự trị ” Seattle một chút, sau đó là sinh nhật của dượng Trump. Mỗi chuyện xảy ra đều làm tui liên tưởng đến những ký ức xa xưa, chuyện nay, chuyện xưa đan xen, đó là con người phải không bà con. Cuộc sống còn dài, ai nấy cảm nhận cái lịch sử qua đời mình để thấy rằng không có gì là mãi mãi, nó như ý nghĩa bài hát ” Hai khía cạnh cuộc đời ” mà tui đã post.

Hồi nhỏ xíu, tui đã sống vài năm ở tỉnh lỵ Sadec. Vùng đất này chắc do ngày xưa mình ” lấn ” của Campuchea nên vẫn còn ít dân cư gốc ” Cam ” sinh sống. Họ hiền lành. Có một vườn dừa bát ngát do anh….” Cam ” (tụi tui không biết tên nên gọi luôn là anh Cam vì ảnh người Khơme) làm chủ. Ai mua dừa thì đến nhà kêu ảnh hái rồi trả tiền. Cây dừa cao ngất nhưng ảnh leo rất nhanh. Chớp mắt là mấy quày rơi xuống. Có điều muốn ăn dừa phải mua sớm hay ” book ” trước vì ảnh chỉ bán đúng 5 đồng. Ảnh nói mỗi ngày cần 5 đồng là ” đủ ăn ” rồi, ảnh không leo cây nữa, ai muốn thì… mai đến. Có tiền thì ảnh đi chợ mua đồ ăn trong ngày, xong xuôi thì đi vào xóm rong chơi với chúng bạn. Bà già tui hay lấy đó làm gương dạy tụi tui: đừng có mà bắt chước anh Cam nghe con, khi làm được thì cố làm chứ, để dừa khô, rụng hết coi sao được. Làm nhiều để dành tiền rồi… già sống thảnh thơi có hơn không…. Nhớ lời mẹ dặn, tui cũng cố lo học, lo làm, dành dụm, không dám ăn xài, đến giờ vẫn còn đi làm tuần… 7 ngày. Đợi thêm năm tới lãnh tiền hưu rồi nghỉ cho khoẻ như anh Cam…

Hàng rào vào “khu tự trị” Capitol Hill ở Seattle với hàng chữ Cộng Hòa Nhân Dân Capitol Hill. (Ảnh Mike Baker Twiiter)

Tới cái thời sinh viên, đôi khi đi dã ngoại, cầm cây đàn tập hát những bài mới ( in roneo). Có những bài tình ca nhưng nhiều vẫn là những bài phản chiến hoặc thương cho thân phận … loài người. Lúc này có nhiều bạn sinh viên (mà sau 75 mới biết là những ” cảm tình viên ” phía bên kia) có phân tích về việc xây dựng chế độ không còn người bóc lột người, làm theo năng lực và hưởng theo nhu cầu, mọi người đều bình đẳng, người giỏi làm giúp người yếu v..v…. Lúc ấy những từ ngữ như xã hội chủ nghĩa hay cộng sản thường là cấm kỵ nhưng những ý tưởng mà mấy bạn “cộng tác viên” gọi là tiến bộ, khai phá, chống áp bức, kỳ thị… đã làm cho đám tụi tui cũng suy nghĩ mông lung. Xã hội nào cũng có những bất công, ngay cả những ngày trước 75, không chế độ nào tránh khỏi. Nên ai cũng manh nha trong đầu một ” lý tưởng “… Cũng may là tui sợ… đi lính nên kiếm trường ” chắc ăn ” (Sư Phạm ) chui vô, học ở đây bận rộn nên ít tham dự với các nhóm sinh viên khác, dần dần cũng quên luôn cái vụ làm… cách mạng. Cho đến cái ngày sau 75 đấy, thì được tận mắt thấy mô hình của sự “tiến bộ”, rồi tiến nhanh mà vững chắc (mới ngộ chứ) lên xã hội chủ nghĩa…

Những ngày sau 75 cực khổ nhưng tụi tui có mừng thầm trong bụng là… đã hết chiến tranh, cái từ ” hoà bình ” nó quý giá mà chỉ ai sống vào thời đó mới hiểu được. Đám sinh viên phải học chính trị. Phải công nhận những giáo viên chính trị phân tích rất hay, dạy cho sinh viên mà, không thể nói theo kiểu ” nhồi sọ ” được. Ui! Đám tui thấy chân trời rộng mở. Đọc xong ” Thép Đã Tôi Thế Đấy ” là hùng hục muốn xung phong đi bất cứ nơi đâu khi tổ quốc cần. Nhiều bạn đã ” phấn đấu ” để vào hàng ngũ bên thắng cuộc và sau này có nắm được một số chức vụ (với điều kiện lý lịch phải ” sạch “). Sau này khi nhà cầm quyền đã ổn định mọi thứ, những người này bị gạt ra rìa trước tiên, ôm mối hận ngàn đời không quên. Giấc này mà về gặp lại bạn cũ, nghe ” chửi cộng sản ” sướng tai luôn.

Phải công nhận cái lý tưởng xã hội bình đẳng thật cao đẹp và bất cứ những người làm chính trị nào cũng lấy nó làm lý tưởng vươn tới nhưng cách thức thực hiện mỗi nơi mỗi khác. Bên phía tam quyền phân lập thì ra sức củng cố luật lệ để phát triển hội đoàn, đảng phái , tôn giáo… cùng chung sức giải quyết bất công xã hội. Phía bên cộng sản ( giờ chỉ còn lai rai mấy em ) thì chủ trương trước hết là phải xoá giai cấp bóc lột, xoá đảng phái, tôn giáo để mọi người bình đẳng ( nghèo ) như nhau rồi ” xếp hàng ” cùng nhau tiến lên ” chủ nghĩa ” theo cái lá cờ… của một cái đảng duy nhất. Tiến vững chắc, tiến nhanh, tiến mạnh… nhưng mới vừa nghe ông đại biểu nào nói chưa biết tiến… về đâu, tội nghiệp bao con chuột bạch.

Mấy người bà con ở miền bắc được hưởng xã hội chủ nghĩa trước nên ” nếm mùi ” hơn bà con miền nam. Nghe kể ruộng đất lấy của người ta gom lại thành hợp tác xã, nông dân đi làm được quy thành điểm, tổng thu hoạch sau khi trừ chi phí thì chia tổng số điểm. Nông dân làm năng suất cao thì cũng bằng ấy điểm nhưng thu hoạch cao hơn…, Nghe thật chí lý, nhưng cái khúc ” trừ chi phí ” là do mấy ông lãnh đạo quyết định, mà mấy ổng ” trừ ” thoải mái vào đâu không rõ mà chia điểm không còn bao nhiêu, xã viên đói xanh lè con mắt, phải ăn cắp, ăn trộm của hợp tác xã để sống, riết rồi cái chuyện giấu giếm, dối lừa, ăn cắp là điều đương nhiên để sống còn, nó di truyền phải vài thế hệ bà con ạ… chớ không phải người ta tính xấu đâu. Bởi vậy ” sao em trồng khoai lang, đào lên thấy … khoai mì, thật là điều phi lý…”

Đoàn du thuyền mừng sinh nhật TT Donald Trump tại Florida. (Ảnh: Will Dickey/The Florida Times-Union via AP)

Thế nên lý thuyết là một chuyện, thực tế là chuyện khác. Làm cái nghề thợ hồ của tui cũng vậy, trộn xi măng đều có công thức bao nhiêu xi măng thì bao nhiêu cát và bao nhiêu nước nhưng làm đúng vậy mà vẫn bị nứt nẻ. Thì ra phải gia giảm nước theo thời tiết, phải quậy sao cho ” tới “, mà cái này phải lấy tay sờ, bóp bóp cục xi măng mới biết được… Từ lý thuyết đến thực hành nó xa lắm, nó đòi hỏi thực tế và kinh nghiệm. Xã hội cũng vậy: đa đảng, ý kiến trái chiều, tam quyền… nó là đúc kết kinh nghiệm xây dựng xã hội hàng ngàn năm mới thành hình.

Chuyện ở Seattle, một số người dân cũng mong muốn xây dựng một xã hội khác gọi là ” cấp tiến “. Có thể là nhân dân tự quản không cần cảnh sát, quyền lực…, mấy bữa nay không có nhiều thông tin, có cô bạn đang ở đó, để bữa nào gọi hỏi tình hình xem sao, biết đâu xã hội chủ nghĩa bên Mỹ nó…. khá hơn Việt Nam và láng giềng. Cái khẩu hiệu ” làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu bao giờ cũng hấp dẫn”.

Người Úc mà vẫn hướng về Mỹ mới ” ngộ “, tin tức, hình ảnh không bỏ sót bữa nào. Mới đây sinh nhật dượng, thấy bà con có thuyền đi hàng đoàn trên sông biển chúc mừng, chắc hẳn dù bị oánh tơi tả nhưng nhìn đoàn thuyền phất cờ… dượng cũng thấy vui và lên tinh thần chút chút. Bên Mỹ chuyện đó là tự nguyện với lòng chân thành chớ không phải như bên Triều Tiên không nhảy nhảy, phất cờ mừng sinh nhật lãnh tụ là có khi mất mạng.

Sinh nhật dượng là niềm vui, nhưng có một người buồn, nghe nói bác Tập biểu: “Trời đã sinh ra tao sao còn sinh ra chả”….

FB Jimmy Nguyen