Song Thao

Đúng vào ngày 8 tháng 3 năm nay, ngày Phụ Nữ Quốc Tế, báo chí thế giới rùm beng về một người phụ nữ. Đó là bà MacKenzie Scott. Chuyện của bà chẳng có chi đặc biệt: bà tái giá. Nhưng đặc biệt là vì cuộc ly dị của bà vào năm 2019 là cuộc ly dị đắt giá nhất từ trước tới nay. Vợ chồng bà là những người giầu nhất thế giới, chủ nhân của công ty bán lẻ trực tuyến Amazon. Khi họ xa nhau sau 25 năm chung sống, bà được hưởng 25% cổ phần của hai vợ chồng trong công ty Amazon. Bốn đứa con ở với bà. 

Gia đình tỷ phú với bốn người con thời chưa tan vỡ.

Họ đồng ý với nhau như vậy nhưng có lẽ bà nhận phần thiệt tuy nguyên nhân cuộc ly dị là do ông chồng Jeff Bezos. Ông tù ti với cựu MC Lauren Sanchez. Đó là chuyện riêng của hai người nhưng 25% cổ phần của bà tính ra tiền là khoảng 35 tỷ đô. Số 75% của ông tính ra là 107 tỷ đô. Với số tiền đã bị sứt mẻ này, ông vẫn là người giầu nhất thế giới. Bà là phụ nữ giầu thứ ba thế giới, sau hai bà Francoise Bettencourt Meyers, cháu ngoại duy nhất và là người thừa kế hãng L’Oreal với gia tài 73,4 tỷ đô, và bà Alice Walton, con gái ông chủ Walmart Sam Walton với 57,6 tỷ đô.

Tuy đứng hạng dưới về tiền bạc nhưng bà MacKenzie Scott nổi tiếng hơn hai bà đứng trên vì bà biết sử dụng đồng tiền hơn. Vốn là một nhà văn nên bà ít chú trọng vào tiền bạc. Tôi vốn cũng sống với chữ nghĩa nên nghĩ chủ quan như vậy. Thực ra không phải nhà văn nào cũng coi nhẹ đồng tiền vì đã là nhà văn thì thường hầu bao lép kẹp, làm chi có tư cách để coi nhẹ đồng tiền. Nói vậy cũng không đúng vì tôi chỉ nghĩ tới nhà văn Việt Nam, nhà văn ngoại quốc thiếu gì người tiền đầy ắp túi. 

Nhưng bà nhà văn này là một trường hợp đặc biệt. Bà cho đi rất nhiều. Bà không nổi tiếng vì viết văn nhưng nổi tiếng vì tấm lòng lân ái. Chỉ trong năm 2020, bà đã tặng cho các tổ chức từ thiện và các tổ chức phi lợi nhuận tới 5,8 tỷ đô. Sự hào phóng của bà lớn đến nỗi bà cam kết sẽ tặng đi tới phân nửa tài sản. Bà thường phàn nàn về sự cho đi chậm trễ của nhân viên văn phòng của bà: “Tôi có một lượng tài sản lớn để chia sẻ. Cách tiếp cận trong việc làm từ thiện của tôi sẽ tiếp tục cẩn trọng. Việc này đòi hỏi thời gian, công sức và sự quan tâm. Nhưng tôi sẽ không chờ đợi. Và tôi sẽ tiếp tục cho tới khi két sắt trống không”. Với sự ăn nên làm ra của Amazon, tài sản của bà cho tới nay phồng lên tới khoảng 53 tỷ rưỡi!

Người ta ngưỡng mộ bà về sự hào phóng giúp đỡ tha nhân nhưng tư cách của bà cũng được ngưỡng mộ không kém. Cuộc ly hôn sau 25 năm chung sống với bốn mặt con là một mất mát lớn lao. Ông Bezos thường ca ngợi người vợ đã đồng cam cộng khổ từ những ngày chưa là tỷ phú và ông cũng thường tự hào là mẫu đàn ông của gia đình, sẵn sàng xắn tay áo giúp vợ rửa chén bát. Tưởng là nghĩa tào khang bền vững tới răng long đầu bạc nhưng ông đã bất ngờ chạy theo hình bóng khác. Bà vui vẻ để ông chạy theo đam mê của ông. 

Ba tháng sau khi sự việc xảy ra, bà mới đưa ra một thông báo chính thức trên Twitter. Bà không la lối om sòm, không khóc lóc kêu than, không trách cứ chồng bội phản. Bà bình tĩnh viết: “Tôi rất biết ơn quá khứ, hãy đón chờ những điều tốt đẹp ở tương lai”. Chỉ hơn một năm sau khi ly hôn, vào tháng 7 năm 2020, bà bỏ tên MacKenzie Bezos và trở lại tên thời con gái MacKenzie Scott, dứt khoát không còn liên hệ chi tới ông chồng cũ. 

Chỉ trong một năm, bà dành tới 9,4% tài sản để tặng cho 384 tổ chức từ thiện trên khắp nước Mỹ và Puerto Rico, trong đó có phần dùng để giúp những người bị ảnh hưởng của đại dịch Covid-19. Bà viết trên trang Medium: “Cơn đại dịch đã tàn phá đời sống của những người vốn đã chịu nhiều khó khăn. Những thiệt hại về tài chánh và y tế với giới phụ nữ, người da màu và người nghèo thêm tệ hại trong khi giới tỷ phú lại càng giầu thêm…Những tổ chức nhận được sự giúp đỡ của tôi là những tổ chức đã nguyện giúp đỡ những người khác, làm việc và tình nguyện làm việc, phục vụ trực tiếp bên giường bệnh và nhà ăn, trong các nhà tù, phòng xử án và các lớp học, trên đường phố, tại các cơ sở y tế, các đường dây nóng và luôn ở tuyến đầu trong mọi công tác ngày này sang ngày khác”. 

Tỷ phú MacKenzie sống khác với những tỷ phú chỉ biết đếm tiền. Bạc tỷ trong tay, bà vẫn chỉ lái chiếc minivan hiệu Honda đưa các con đi học. Tung tiền ra làm từ thiện nhưng bà không xuất hiện trên truyền thanh truyền hình hay trả lời phỏng vấn của báo chí. Bà chọn một cuộc sống bình thường, giấu mặt trong những việc làm cao đẹp! Trong khi đó, ông chồng cũ giầu nhất thế giới chỉ bỏ ra 2% tài sản để làm việc thiện.

Bà MacKenzie Scott và ông chồng mới Dan Jewett.

Người chồng mới của bà tỷ phú 50 tuổi này, ông Dan Jewett, chỉ là một giáo sư dạy môn khoa học tại trường trung học tư thục Lakeside ở Seattle, tiểu bang Washington, nơi mà các con của bà Scott hiện đang theo học. Ông này coi bộ cũng không biết quý tiền. Trong lời loan báo về cuộc tái hôn làm xôn xao dư luận này, ông cho biết: “Trong thời khắc hạnh phúc này, tôi kết hôn với một trong những người hào phóng và tốt bụng nhất mà tôi biết và cùng người đó cam kết truyền lại một khối tài sản khổng lồ để phục vụ tha nhân”.

Bà MacKenzie Scott và ông chồng cũ Jeff Bezos đều tốt nghiệp trường Đại Học Princeton. Ông tốt nghiệp kỹ sư tin học và điện tử và ra trường trước bà sáu năm. Bà theo học ban văn chương, là học trò của nhà văn nữ đoạt giải Nobel Toni Morrison. Bà được thầy khen là “một trong những sinh viên tài giỏi nhất” trong lớp. Cuốn tiểu thuyết “The Testing of Luther Albright” của bà đã đoạt giải American Book Award vào năm 2006. Tờ Los Angeles Times khen ngợi cuốn này là một trong những cuốn tiểu thuyết hay nhất trong năm.

Họ gặp nhau vào đầu thập niên 1990 khi cùng làm việc tại công ty tài chính D.E. Shaw ở New York. Họ kết hôn vào năm 1993. Năm 1994, họ quyết định bỏ việc, lái xe về Seattle để thành lập một doanh nghiệp chuyên bán sách trực tuyến. Trên đoạn đường thiên lý, bà lái xe trong khi ông ngồi kế bên, ôm chiếc laptop lên kế hoạch thành lập hãng. Đầu tiên doanh nghiệp của họ được đặt tên là Cadabra. Nhưng vì muốn dùng ký tự A cho tên doanh nghiệp để luôn được đứng đầu trong bảng danh sách các công ty, họ đổi tên là Amazon, theo tên con sông dài nhất thế giới. Ước mong của họ là tương lai của doanh nghiệp cũng sẽ có chiều dài tương tự. Khi tra từ điển và thấy chữ Amazon, ông nói: “Amazon không chỉ là con sông lớn nhất thế giới, nó lớn hơn nhiều lần so với con sông đứng thứ hai. Nó thổi bay tất cả những con sông khác”.

Ước vọng lớn nhưng trụ sở đầu tiên của công ty chỉ là cái garage nhỏ xíu trong nhà với số vốn đầu tiên là một triệu đô. Muốn có số vốn khiêm nhượng này, Jeff Bezos đã phải vay bố mẹ 300 ngàn đô là tiền ông bà tiết kiệm được trong suốt cuộc sống. Đây là số tiền góp vốn lớn nhất. Khi ông ngỏ lời vay tiền bố mẹ, họ hỏi ông: “Ý con là gì, con định bán sách qua internet sao?”. Khi đó bố ông chưa hiểu rành internet là gì nhưng hai ông bà tin tưởng vào đứa con vốn có trí thông minh hơn người. Mặc dù ông đã nói thật suy nghĩ của ông với bố mẹ là số tiền họ bỏ ra có khả năng 70% sẽ mất tiêu nhưng hai người vẫn đưa tiền cho con trai. Jeff nói: “Bố tôi đã không đặt niềm tin vào một dự án viễn vông mà vào con trai ông!”.

Amazon khởi đầu chỉ bán sách. Họ buôn sỉ những cuốn sách mà hai vợ chồng thích. Ông chủ trẻ tuổi phải gói sách, mang ra bưu điện gửi cho khách hàng bằng chiếc xe Chevy Blazer đời 1987. Trong một cuộc phỏng vấn vào năm 2016, ông nhớ lại ngày đó: “Khi đó tôi nghĩ có thể một ngày nào đó chúng tôi sẽ có đủ tiền mua một xe nâng cho đỡ vất vả”. 

Chỉ hai tháng sau khi chính thức thành lập vào ngày 16/7/1995, Amazon đã có khách hàng trên tất cả 50 tiểu bang Hoa Kỳ và 45 nước khác. Vào cuối tháng 8, doanh số của công ty là 20 ngàn đô mỗi tuần. Tới cuối năm 1995, doanh số tăng vọt lên 511 ngàn đô. Lượng khách hàng truy cập là 2.200 lần mỗi ngày. Tới tháng 6 năm 1996, công ty nhận được khoản đầu tư lớn là 8 triệu đô. Tháng 3 năm 1997, mỗi ngày có tới 80 ngàn lượt khách hàng truy cập vào website của công ty. Cuối cùng, vào ngày 15/5/1997, Amazon niêm yết trên sàn chứng khoán Mỹ với mức giá 18 đô mỗi cổ phiếu.

Ông John Wainwright và cuốn sách bán ra đầu tiên của Amazon.

Có một điều thú vị là người khách hàng đầu tiên mua sách của Amazon là người đã bị lừa! Đó là ông John Wainwright. Ông này có một ông bạn đồng nghiệp tên Shel Kaplan, cùng làm tại Kaleida Labs, một liên doanh của Apple và IBM. Đang có công ăn việc làm ngon lành, ông bỏ việc qua đầu quân cho Amazon. Ông Shel này là nhân viên thứ ba của Amazon, chỉ sau vợ chồng Bezos! Ông đã nhìn xa trông rộng. Về sau ông đã trở thành Giám Đốc Công Nghệ CTO của Amazon. Không còn làm việc chung nhưng John và Shel vẫn liên lạc với nhau. Tại Amazon, trước khi chính thức hoạt động, họ đã mở một chương trình thử nghiệm chỉ bán sách cho bạn bè và gia đình. 

Một ngày đẹp trời vào mùa Hè năm 1995, ông John Wainwright nhận được một e-mail của ông Shel Kaplan nhờ ông này tạo tài khoản trên Amazon và thử đặt mua một cuốn sách. Bạn nhờ thì thi hành, ông đặt mua cuốn “Fluid Concepts and Creative Analogies: Computer Models of the Fundamental Mechanisms of Thought” của Douglas Hofstadter. Trong thâm tâm ông nghĩ là chỉ thử nên ông sẽ không phải trả tiền chi. Nhưng ông bé cái lầm. Thử nhưng phải trả tiền thật. Ông nhận được hóa đơn tính tiền là 27,95 đô. John đành phải trả mà trong bụng tức anh ách. Tới nay ông vẫn giữ hóa đơn như một kỷ niệm đau thương. Nhưng ông không ngờ cuộc đời có những xoay vần ngoạn mục. Vì là khách hàng đầu tiên nên sau này, khi Amazon ăn nên làm ra, trụ sở tại Seattle to đùng, tên của ông khách hàng đầu tiên John Wainwright đã được đặt cho một trong những tòa nhà của Amazon. Chỉ mất có 27,95 đô mà tên nằm chót vót, rẻ ơi là rẻ!

Amazon thường có những trò ngoạn mục. Một trong những trò đó là trở thành chiếc phao cho việc in sách của các tác giả Việt Nam tại hải ngoại. Chắc tôi phải mạn phép kể chút chuyện riêng tại đây. Mỗi năm tôi thường cho xuất bản một hoặc hai cuốn sách. Việc in sách khá trắc trở. Những năm đầu thập niên 1990, số độc giả còn khả dĩ, chuyện in một số lượng lớn không thành vấn đề, tôi thường đặt in tại một nhà in bên Đài Loan. In kiểu cổ truyền, càng in nhiều càng rẻ. In xong, họ gửi qua Montreal bằng đường thủy, trong những connex. Tôi phải thuê một công ty nhận hàng làm thủ tục lấy sách ra. Sách được mang qua nhà kho của quan thuế. Họ gọi tôi lên đóng thuế để nhận sách. Đây là chuyện hên xui may rủi, khi nhanh khi chậm. Họ hỏi chi tiết về cuốn sách, thẩm định là sách thương mại hay không, rồi quyết định có phải đóng thuế không. Tùy vui buồn của nhân viên quan thuế mà phải móc hầu bao hay không. Tiền thuế là 5% trên chi phí in sách. 

Đóng thuế xong, ra cảng Montreal chở sách về. Thường phải thuê hoặc mượn xe loại lớn để chở. Về sau, với lượng độc giả ngày càng teo lại, có thể chất sách kín mít trong chiếc xe nhỏ của tôi cũng đủ. Đấy là nếu mọi sự đều trót lọt. Có lần cả lô sách bị giữ lại vì sách không ghi rõ xuất xứ nơi in. Thường thì nhà in bên Đài Loan không bao giờ ghi rõ là in ở Đài Loan vì thủ tục mỗi nước mỗi khác, việc ghi xuất xứ nơi in có thể làm phiền phức khi các tác giả nhận sách. Nhưng số tôi xui khi sách bị giữ lại. Tôi trình bày với quan thuế là tôi lãnh sách nhiều lần nhưng không bị giữ lại vì lý do này bao giờ. Họ cho biết là họ kiểm soát bất ngờ (at random) và tôi bị dính. Muốn lãnh sách ra phải in xuất xứ nơi trang cuối sách. 

Cha mẹ ơi, giờ phải làm sao đây! Gửi về Đài Loan in thêm không được. Sách đã đóng thành cuốn, làm sao mà in thêm. Cuối cùng họ khoan hồng cho in hàng chữ “Printed in Taiwan” trên giấy có phết keo để dán vào. Chỉ nội việc in, lôi từng cuốn ra dán cũng trầy vi tróc vẩy. Vừa tốn thời gian, vừa tốn tiền in thêm nhãn, lại phải trả thêm tiền kho cho từng ngày. Muốn cho nhanh, ngày nào cũng phải ra kho sách, làm việc như công chức. Dán xong, phải chờ chính nhân viên kiểm tra đã ra lệnh tới kiểm tra lại, xác nhận mới được lấy sách ra. Ông nhân viên này làm theo ca, nơi làm chính là trụ sở quan thuế chứ không phải nhà kho, chờ tới khi ông ta có giờ rảnh mới vi hành xuống xác nhận. Cũng mất cả tuần lễ. È cổ ra trả tiền kho thêm một tuần.

Thời gian trôi nhanh, độc giả của sách tiếng Việt tại hải ngoại cũng trôi theo. Người thì theo ông bà về với tổ tiên, người thì mắt mờ không đọc được nữa, người thì tuổi già quên trước quên sau, lớp độc giả bị mòn dần. Giới trẻ không có nhu cầu đọc tiếng Việt hoặc không biết đọc tiếng Việt. Muốn in với số lượng ít hơn thì không đủ sở hụi. Sách bị hụt hẫng nặng. Chúng tôi lắc đầu coi như cuộc chơi đã mãn. Đúng lúc đó, ông Amazon xuất hiện như một cái phao cho chúng tôi bám.

Kể từ năm 2015, khi tôi in tới cuốn Phiếm số 16, Amazon nhận in sách tiếng Việt. Họ dùng kỹ thuật in mới có thể in từng cuốn, gọi là in theo nhu cầu (Print on demand). Cần đến đâu in tới đó, giá in mỗi cuốn cũng chỉ xêm xêm như in theo lối cổ truyền. Máy có thể in trong nhấp nháy từ ruột tới bìa, đóng, cắt xong xuôi từng cuốn một. Đúng là thần tiên xuất hiện. Muốn in số lượng nào cũng được. Một cuốn cũng OK. Họ có nhiều máy, đặt tại nhiều nơi trên khắp năm châu bốn bể nên tiền cước gửi sách cũng rẻ theo. Độc giả order sách, chỉ việc báo cho họ là sách được in và gửi tới từng người trong một thời gian ngắn. Thiệt đã! Đã hơn nữa là nếu muốn ti toe ra mắt sách (chuyện hiếm ngày nay!) thì chỉ việc order sách tới địa điểm ra mắt sách, chẳng phải ôm đồm như trước đây, vừa mệt vừa tốn kém tiền gửi.

Con tầu đang ro ro chạy ngon lành thì năm 2019, Amazon ngưng in sách tiếng Việt. Chúng tôi ngơ ngác. May thay một loạt nhà in khác vội nhảy ra thay thế. Họ in xong, vẫn đặt bán trên Amazon, tuy có nhiêu khê và tốn kém hơn chút đỉnh, nhưng vẫn có thể gồng mình được. Cuộc chơi vẫn tiếp tục. Giới viết lách hải ngoại vẫn in ấn ầm ầm.

Sách điện tử Kindle của Amazon

Năm 2008, sách điện tử Kindle ra đời đem lại một phương cách vươn tới độc giả mới cho chúng tôi. Dù cố níu ra sao, sách in vẫn đang đi dần vào quá khứ. Người đọc bây giờ ít người mở sách ra đọc. Họ ôm cả ngàn cuốn sách nằm gọn gàng trong trong máy Kindle, một thứ hàng mới của Amazon, vừa tiện lợi vừa gọn gàng. Các tác giả Việt Nam, trong đó có tôi, đã bán sách điện tử Kindle trên Amazon. Chỉ bỏ vài đô, sách sẽ được gửi cho độc giả download vào máy. Khỏe re!

Chia tay Amazon trong chuyện in sách, tôi vẫn mắc nợ Amazon trong chuyện mua đồ. Từ những ngày đầu chỉ kinh doanh sách, Amazon đã vùng lên bán tất tần tật đủ mọi thứ thượng vàng hạ cám, đánh bạt anh eBay trên thương trường trực tuyến. Amazon phất lên, cổ phiếu từ 18 đô ngày đầu nay đã lên tới 2.012 đô, tăng 110.000%! Và cả hai vợ chồng chủ nhân Bezos, tuy đã tách đôi, vẫn đều là tỷ phú có hạng. Ông chồng hạng nhất thế giới và bà vợ hạng 22. 

Tưởng đã bye bye Amazon nhưng tôi cũng như nhiều người khác, vẫn hùng hổ mò vào Amazon, say mê mua thứ này thứ khác. Đây là một chuyện dài khác sẽ nói sau…

Song Thao 03/2021

Website: www.songthao.com