Song Thao

Từ tay trắng, bỏ việc làm ngon lành tại trung tâm tài chính Wall Street ở New York, để chuyển từ miền Đông sang miền Tây, với ý chí làm giầu, Jeff Bezos nhất định phải khác người. Sinh ngày 12/1/1964, Jeffrey Preston Jorgensen không phải là đứa trẻ được sinh ra trong một gia đình bình thường. Khi đó mẹ ông, bà Jacklyn Gise Jorgensen, mới chỉ là một nữ sinh 17 tuổi có ông chồng trẻ nghiện rượu và sống khá bê bối. Ông là một người cha và chồng vô tâm, không chú ý tới gia đình, đã bỏ mẹ con ông bơ vơ khi Jeffrey mới chỉ được 17 tháng. Ông lấy họ mẹ. Năm ông được 4 tuổi, mẹ ông tái hôn với một người Cuba nhập cư tên Mike Bezos và ông lấy họ của cha ghẻ từ đó.

Người ảnh hưởng nhất với ông chính là bà mẹ. Bà có cá tính rất mạnh. Sau khi sinh con, bà muốn tiếp tục theo học cho xong bậc trung học. Nhà trường không muốn có một cô học trò đã sớm làm mẹ nên gây khó dễ không ít. Nhưng bà Jacklyn nhất định không chịu thua. Cuối cùng họ phải nhượng bộ cho phép học lại với ba điều kiện.Thứ nhất: chỉ được có mặt tại trường khi chuông vào học reo và phải về trong vòng 5 phút sau khi tan lớp. Thứ hai: không được trò chuyện với các học sinh khác. Thứ ba: không được ăn trưa trong canteen của trường. Thứ tư: không được phép lên khán đài nhận bằng tốt nghiệp. Cần tiền nuôi con, bà phải nhận làm thư ký với số lương 190 đô một tháng. Số tiền này chỉ đủ để thuê nhà và ăn uống tiêu dùng hàng ngày. Bà cần một điện thoại nhưng không có tiền mua. Ông bố muốn nói chuyện với con gái hàng ngày nên phải đưa cho bà một cái walkie-talkie để mỗi buổi sáng, đúng 7 giờ, bà mở lên nói chuyện với bố mẹ. 

Bà Jacklyn Gise Jorgensen và ông Miguel Bezos

Cực sát ván nhưng bà vẫn nhất định không bỏ học. Làm ban ngày, bà học ban đêm. Đi học phải na theo đứa bé nên bà chỉ chọn các lớp mà giáo sư cho phép bà mang con vào lớp. Bà kể lại: “Tôi sẽ xuất hiện trong lớp cùng với đứa bé và hai túi vải dù. Một chiếc đựng bài vở và tã lót, bình sữa, khăn lau. Chiếc thứ hai là đồ chơi của thằng bé”. Chính tại lớp học ban đêm này, bà gặp ông Miguel “Mike” Bezos, một người tị nạn Cuba. Họ kết hôn vào tháng 4 năm 1968. Khi Jeff được 3 tuổi, ông Mike Bezos nhận làm con nuôi và cậu bé sau này sẽ là người giầu nhất thế giới đổi họ thành Bezos. Bà mẹ không tiếp tục học đại học được khi theo chồng đổi chỗ ở theo công việc. Với lòng kiên trì hiếm có, nhiều năm sau, khi con vào đại học, bà Jacklyn cũng quyết định đi học trở lại. Bà tốt nghiệp Đại học Saint Elizabeth khi đã 40 tuổi! Bà nhớ lại: “Tôi chưa bao giờ tự hào hơn về chính mình. Tôi cao 10 feet và bây giờ tôi cảm thấy như cao thêm 5 feet nữa. Cuối cùng tôi cũng có cơ hội bước lên sân khấu nhận bằng tốt nghiệp, gia đình tôi là những người reo hò lớn nhất”.

Ngay từ nhỏ, Jeff Bezos đã là một đứa trẻ ham tìm hiểu, ưa khám phá. Cậu bé đã biến cái garage trong nhà thành một phòng thí nghiệm với những “công trình” ráp nối lung tung các linh kiện điện tử không ai hiểu là những món chi. Jeff học rất giỏi, tốt nghiệp thủ khoa trung học. Lên Đại học, ông theo học trường danh tiếng Princeton, ra trường năm 1986 với văn bằng kỹ sư về tin học và điện tử.

Jeff Bezos thành lập Amazon khi ông vừa được 30 tuổi. Khi đó ông đang có job ngon lành, phó chủ tịch của một công ty tài chính. Người khác có thể yên thân với cuộc sống đầy đủ nhưng Jeff không phải người như vậy. Ý chí xóa bỏ tất cả để tự mình nâng lên cao hơn đã nằm trong người ông. Có lẽ đây là cái gene của bà mẹ đã truyền cho cậu con khác thường này. Năm lên 3 tuổi, Jeff đã tự cầm tournevis tháo tung chiếc nôi vì cậu bé nhất định muốn ngủ trên giường. Trong một lần dự cuộc đua thuyền, khi các bạn đang vẫy tay tạm biệt bố mẹ thì Jeff nhìn chằm chằm vào cách vận hành của chiếc dây cáp kéo ròng rọc. Bà mẹ của Jeff nhận xét: “Tôi biết thằng bé khôn sớm hơn những đứa trẻ khác, kiên định và tập trung hết mức. Điều này không bao giờ thay đổi trong đời nó”.

Jeff Bezos thời ấu thơ

Từ bước khởi đầu là một nhà sách trên mạng, ông đã đẩy Amazon từng bước trở thành một doanh nghiệp bán mọi thứ trên mạng. Trong chúng ta chắc ít người thoát khỏi cái lưới do ông giăng ra. Muốn tìm mua một món hàng nào, dù lớn hay nhỏ, chúng ta nghĩ ngay tới Amazon. Vào tìm, nhiều phần sẽ có. Riết rồi vào Amazon như một cơn ghiền. Coi cái này cái nọ mới thấy nhiều cái hay và lạ. Định chỉ mua một món mà liên miên mua tới hơn một món. Amazon không chỉ làm trung gian ăn lời giữa nhà sản xuất và khách hàng. Để tạo sự tiện lợi và nhanh chóng hơn, Amazon đã lập những kho khổng lồ, chứa sẵn hàng. Nhận order của khách, hàng sẽ gửi liền một khi. Với hàng có sẵn trong kho, Amazon có một dịch vụ hấp dẫn là sẽ không tính cước phí gửi nếu mua từ 35 đô trở lên những món hàng có sẵn trong kho. Mua hàng gửi tới nhà mà không phải chi tiền gửi, đã cách chi! Vậy nên nếu cần một món hàng mà giá chưa tới 35 đô, phải gắng tìm mua thêm một hoặc vài món khác cho đủ số để hưởng cái thú hàng chạy tới nhà free. Những món mua thêm này có khi chẳng bao giờ dùng tới. Vô hình trung khách hàng giúp Amazon bán thêm được hàng.

Điều răn thứ nhất của Amazon mà tất cả nhân viên của công ty phải thuộc nằm lòng là khách hàng là ưu tiên số một. Tại phòng họp của Amazon, Bezos luôn đặt một chiếc ghế trống nơi đầu bàn họp. Ông cho các cấp chỉ huy của công ty biết chiếc ghế này luôn có người ngồi. Đó là khách hàng, người đóng vai trò quyền lực nhất trong buổi họp! Tất cả các phản hồi của khách hàng phải được nghiên cứu và thỏa mãn. Theo dõi số hàng mua, ý thích và thói quen cũng như hành vi của từng khách hàng là điều các nhân viên phải chú trọng đầu tiên. Đã tay nhúng chàm mua hàng của Amazon, công ty sẽ làm cho khách hàng có cảm tưởng như mình là số dách. 

Tôi là một khách hàng của Amazon từ lâu. Trong tài khoản của tôi luôn ghi đầy đủ những hàng tôi mua từ trước tới nay, những lần tôi bỏ hàng vào xe mà chưa mua, những món hàng tôi đã vào tìm kiếm rồi bỏ đó không thích thú nữa. Họ sẽ gửi mail bám theo tới khi nào tôi đặt mua mới thôi. Mấy ngày trước đây, mùa đông trời mau tối, tôi de xe hơi vất vả nên vào Amazon tìm kiếm một cái “rear view backup”. Đó là cái camera gắn ở bảng số xe, chiếu không gian  phía sau để lui xe cho dễ dàng và chính xác. Thứ này các xe đời mới đều có gắn sẵn trong xe. Xe tôi đã 11 năm tuổi, già đắng, nên không có thứ này. Tôi còn đang lưỡng lự chưa mua vì trời bắt đầu vào xuân. Tuyết đã gần như hết, trời sáng sủa hơn, mặt trời đi ngủ trễ nên thấy chưa cần phải mua ngay. Vậy mà cứ vài ba ngày, Amazon lại mail cho tôi giới thiệu hết kiểu này tới kiểu khác, giá cả khác nhau, có ý dục tôi mua. Tới nay tôi đã nhận được khoảng 5 cái nhắc nhở như vậy. Và họ chưa bỏ cuộc. Nhưng tôi cũng khoái ngầm trong bụng, tưởng mình là thứ chi quan trọng lắm nên mới được ưu ái nhắc nhở như vậy. Nó tạo cho tôi cảm tưởng tôi là khách hàng duy nhất của Amazon. Khoái chí tử, lần sau có cần chi lại…Amazon!

Công ty Amazon ở Seattle

Tôi là khách hàng thường xuyên của Amazon. Bạn bè tôi nhiều người cũng rứa, lậm sâu vào Amazon. Mua hàng tại các cửa hàng, chúng ta bắt tận tay day tận mặt món hàng muốn mua. Chắc ăn! Mua hàng trên mạng, chúng ta chỉ thấy hình. Hình nhiều khi…ảo. Nó khác với thứ hiện lên trong đầu óc chúng ta. Khi nhận hàng có nhiều thứ chúng ta không vừa ý. Nếu món hàng có giá cao, chúng ta có thể trả lại. Việc trả lại mất công hơn khi chúng ta mua hàng tại các cửa hàng. Nếu món hàng không đáng bao nhiêu, chẳng bõ công làm thủ tục trả lại, chúng ta tặc lưỡi cho qua, vứt chúng vào một xó. Nhiều ông bạn tôi có cả kho hàng “tặc lưỡi” như vậy. Vậy mà vẫn lên mạng, tìm tòi, tính toán, và xe giao hàng lại vẫn ghé nhà thường xuyên. Hình như có một căn bệnh mới: bệnh mê muội mua hàng của Amazon.

Nhưng ngược lại tôi cũng có những anh bạn khôn ngoan, biết móc tiền của Amazon. Chuyện móc tiền của Amazon coi bộ là chuyện bất khả. Bất khả thiệt vì tiền vô túi các anh bạn khôn ngoan này đúng ra là tiền của chúng tôi, những khách hàng của Amazon. Sức mấy mà moi được tiền của anh chàng Amazon khôn giàn trời. Chuyện như thế này. Mấy ông này là những người có khiếu thương mại và thẩm mỹ. Họ sáng tạo ra những thứ hàng độc đáo như những chiếc ly hoặc các vật dụng dùng trong nhà, nhất là các phụ kiện của thứ mà các người trẻ thích chơi nổi là điện thoại và tablet. Họ sáng chế ra mẫu mã, kiểu dáng và lối trang trí không giống ai. Nói theo thời thượng là không đụng hàng. Họ đặt làm hàng ngàn đơn vị, thường ở Trung Quốc, với giá rẻ mạt. Làm xong, họ gửi trong kho hàng của Amazon để bán, hàng mỹ thuật nên bán với giá cao, số lời họ được hưởng khá bộn. Có ông bỏ túi hàng chục ngàn đô cho mỗi sáng tạo!

Dịch Covid là một thảm họa cho nhân loại nhưng vô tình là một lợi thế cho những công ty bán hàng trực tuyến. Các cửa hàng và các trung tâm mua sắm khi mở khi đóng, dịch làm cho khách hàng chùn bước không muốn tới các nơi dễ bị con vi khuẩn khó ưa hỏi thăm. Vậy nên tiện nhất là ngồi nhà, bấm máy mua hàng và chờ hàng giao tới tại nhà. Vừa tiện lợi vừa an toàn trên xa lộ. Amazon có lẽ là công ty hốt bạc nhất trong năm qua. Họ chiếm tới 43% lượng hàng hóa mua online. Cổ phiếu của Amazon tăng giá vùn vụt và ông chủ Jeff Bezos ngồi mát ăn bát vàng. Đếm tiền thì rõ ràng ông là người giầu nhất thế giới hiện nay nhưng so sánh tính toán thì ông chưa phải là người giầu nhất thế giới của mọi thời.

Người giầu nhất thế giới từ trước tới nay là vua dầu hỏa John D. Rockefeller. Nếu dựa trên thước đo tỷ lệ giữa tài sản của tỷ phú Rockefeller với tổng thu nhập quốc gia GDP thì, vào đầu những năm 1990, trị giá tương đương tài sản của ông vua dầu hỏa là 2% GDP Mỹ. Muốn có con số 2% này ngày nay thì tài sản của ông Bezos phải đạt tới mức 350 tỷ đô! Gấp đôi số tài sản hiện có của ông. Nhưng nhiều chuyên gia kinh tế nhận định, với tốc độ phát triển như hiện nay, chỉ trong vài năm, Jeff Bezos sẽ đạt được con số này.

Tiền đối với Bezos không phải là tất cả. Ông là người kiếm được nhiều tiền nhất trên hành tinh này nhưng ông không muốn chỉ là một anh bán chạp phô trên mạng ảo. Mộng của ông lớn hơn nhiều. Ông từng nói: “Trong hầu hết các trường hợp, sự hối tiếc lớn nhất của chúng ta là những gì chúng ta đã không làm. Bỏ lỡ một cơ hội thực sự là nỗi ám ảnh với tôi. Kể cả khi thất bại, tôi vẫn luôn tự hào rằng ít nhất tôi đã thử làm. Tôi không muốn khi tôi 80 tuổi, trong khi ngồi suy nghĩ về cuộc đời mình, tôi lại liệt kê sự hối tiếc về những điều không làm thời còn trẻ”.

Bezos dám nghĩ, dám làm và đã từng thất bại. Năm 1998, khi Amazon chỉ bán sách, đĩa nhạc và phim, ông muốn đột phá bán các sản phẩm khác. Thứ đầu tiên ông nghĩ tới là đồ chơi trẻ em. Khi đó không có nhà phân phối đồ chơi lớn nào cả. Ông quyết định phải mua đồ chơi về chất trong kho để bán dần. Mặc dù các giám đốc can ngăn, ông vẫn bỏ ra 120 triệu đô thu mua đồ chơi. Ông quả quyết: “Nếu thất bại, tôi sẽ tự chở chúng ra bãi phế thải”. Lễ Giáng Sinh năm đó, ông nghĩ là sẽ hốt bạc với đồ chơi nhưng thực tế không phải vậy. Số đồ chơi còn tồn đọng trị giá tới 50 triệu đô. Thị trường luôn thay đổi, số đồ chơi này qua năm tới chưa chắc đã còn được ưa chuộng. Thêm nỗi không có nhà kho chứa, ông phải tặng chúng cho những quỹ từ thiện trẻ em và bán vớt vát cho các nhà xuất khẩu với giá rẻ. Lấy về được đồng nào hay đồng đó!

Cũng năm đó, ông cạnh tranh với eBay bằng cách lập ra công ty bán đấu giá Amazon Auctions. Để thực hiện giao dịch với khách hàng, ông bỏ ra 175 triệu đô để mua công ty chuyên về thanh toán Accept.com. Khi đó eBay đang ở thế mạnh. Dân mua đấu giá chỉ biết tới eBay. Nằm dưới cơ, ông đành chịu thua. Mất toi một số tiền còn lớn hơn số tiền trong dịch vụ bán đồ chơi.

Năm 1998 hình như là năm…tuổi của ông Bezos. Đánh đâu thua đó, càng đánh càng thua. Ông bỏ ra 170 triệu để mua công ty Junglee, một trang web so sánh giá cả các sản phẩm bán trực tuyến. Gậy ông đập lưng ông, chính sự so sánh giá cả này đã xua khách hàng của Amazon tới các trang bán hàng khác. Chỉ trong vài tháng, theo lời khuyên của các giám đốc, ông phải giải tán Junglee. Số tiền 170 triệu bay theo mây khói!

Óc phiêu lưu trong thương trường của ông không dừng lại trước các thất bại bạc triệu này. Từ năm 2000, ông đã bỏ ra hàng tỷ đô thành lập công ty Blue Origin, một công ty…vũ trụ. Mục tiêu của công ty là phát triển các chuyến bay đưa người vào không gian với giá phải chăng. Năm 2015, Blue Origin đã phóng thử thành công tàu không gian New Shepard. Hỏa tiễn phóng con tàu này có thể tái sử dụng được. Trong khi công ty Spacek của tỷ phú Elon Musk nhắm tới Hỏa tinh thì Blue Origin của Jeff Bezos nhắm tới việc đưa khách hàng lên mặt trăng trong một tương lai gần. Tại “Hội Nghị phát Triển Vũ Trụ” được tổ chức tại Los Angeles, ông Bezos đã phát biểu: “Chúng ta sẽ phải rời khỏi hành tinh này. Chúng ta sẽ rời đi và điều đó sẽ giúp hành tinh này tốt đẹp hơn. Chúng ta sẽ đến và đi, còn những người muốn ở lại sẽ ở lại”.

Jeff Bezos và tàu vũ trụ Blue Origin

Bạn nào muốn đi thì cứ đi, tôi sẽ ở lại. Đứng vững hai chân trên mặt đất cho chắc ăn. Đi máy bay là đủ rồi, cưỡi phi thuyền là điều tôi chẳng dám phiêu lưu. Lỡ ông Bezos thất bại thì chẳng biết bám víu vào đâu. Chẳng phải là ông ấy đã từng thất bại sao? Các cụ đã răn “trèo cao ngã đau”, tôi không thích ngã, gãy xương chết!

Thứ chết nhát như tôi nghĩ như vậy nhưng ý tưởng đưa khách hàng lên không gian không phải là một cú bốc đồng của con người nhiều mơ ước và rất trì chí này. Năm 1982, khi tốt nghiệp thủ khoa trường trung học Miami Palmetto ở Pinecrest, tiểu bang Florida, ông đã đại diện toàn trường đọc diễn văn mãn khóa. Ông đã nói trước mặt ban giám hiệu và toàn thể học sinh về mơ ước ngày mà loài người sẽ xâm chiếm không gian. Một tờ báo, khi tường thuật buổi lễ tốt nghiệp này, đã trích dẫn ý định của Jeff Bezos “đưa tất cả loài người ra khỏi trái đất và nhìn thấy nó biến thành một công viên quốc gia khổng lồ”.

Chịu thua ông tướng này! Jeff Bezos có trí nhớ dai và biết cách thực hiện những ước mơ của mình!

Song Thao  03/2021  

Website: www.songthao.com